Đình Vạn Phước tọa lạc tại xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa.

Lịch sử lập đình gắn liền với quá trình di dân của cư dân các vùng Quảng Nam, Bình Định, Phú Yên vào khoảng năm 1766. Ban đầu, làng mang tên Vạn Đảo, sau đó đổi thành Vạn Lợi (1783) và cuối cùng định danh là Vạn Phước (1802). Ngôi đình hoàn chỉnh hiện tại được xây dựng lại từ năm 1842 đến 1848 nhờ công sức đóng góp của dân làng và Hương thân Nguyễn Ninh.

Về thực trạng bảo tồn, trải qua chiến tranh và sự tàn phá của thời gian, một số hạng mục như Nghi môn, cột cờ, Án phong và Miếu Hổ đã không còn. Tuy nhiên, các công trình kiến trúc chính vẫn được bảo tồn gần như nguyên vẹn, giữ được nét rêu phong cổ kính. Dân làng đã đóng góp kinh phí tu bổ di tích (vào các năm 1938, 1968, 1992) để bảo vệ và chăm lo hương khói tế lễ.

Về tổng thể kiến trúc, Đình Vạn Phước được quy hoạch trên khu đất rộng 3.400m², có bố cục mặt bằng khép kín hình chữ "Khẩu". Các hạng mục kiến trúc chính bao gồm: Nhà Tiền hiền, Chánh điện, nhà Nghĩa tự và nhà Thanh minh. Hạt nhân trung tâm của di tích là Chánh điện, được cấu thành từ ba ngôi nhà tứ trụ ghép lại theo kiểu "sắp đọi" (Ngoại tẩm, Nhà ghè, Nội tẩm) với hệ vì kèo gỗ mang đặc trưng kiểu "võ đậu, đùi ếch". Giá trị nghệ thuật nổi bật nhất của đình nằm ở hệ thống trang trí, điêu khắc vô cùng tinh xảo với các kỹ thuật đắp nổi, chạm lộng và đặc biệt là khảm xà cừ. Các đồ tự khí như hương án, hoành phi, câu đối được khảm các đề tài truyền thống như "Tứ linh", "Tứ thời", "Bát tiên" cực kỳ sinh động và mang tính thẩm mỹ rất cao.

Trong đời sống tâm linh, đình là nơi phụng thờ Thần Thành Hoàng cùng Quốc tổ Hùng Vương, các vị Tiền hiền, Thổ công và Ngũ hành. Thành Hoàng đã được triều đình nhà Nguyễn ban tặng các sắc phong vào các đời vua Tự Đức, Đồng Khánh và Khải Định. Hàng năm, lễ hội lớn nhất của đình là Lễ Tế Xuân (Kỳ yên) diễn ra vào ngày 9 và 10 tháng 3 Âm lịch (dịp Giỗ Tổ Hùng Vương) với đầy đủ các nghi thức nghinh sắc, phụng sắc và tế Thần trang trọng nhằm cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.

Trong thời kỳ kháng chiến, đình còn là cơ sở cách mạng quan trọng của tỉnh Ninh Thuận (cũ). Nơi đây từng chứng kiến lá cờ búa liềm tung bay (năm 1930), và là Công binh xưởng chế tạo vũ khí (năm 1946), căn cứ hoạt động bí mật có hầm nuôi giấu cán bộ.

Ghi nhận những giá trị lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc, vào tháng 01 năm 1999, Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ban hành Quyết định số 01/1999/QĐ-BVHTT xếp hạng Đình Vạn Phước là Di tích Kiến trúc Nghệ thuật Quốc gia. Ngôi đình tiếp tục là một di sản quý báu, gắn liền với tâm tư, tình cảm và truyền thống văn hóa của Nhân dân địa phương. /.

Thập Hồng Luyện